De verleiding van zelf psycholoogje spelen Zelf psycholoogje spelen Met testen meet je niks Met testen meet je niks IQ-test grove belediging IQ-test grove belediging .


de Volkskrant, Economie, 12 oktober 2004

De verleiding van zelf psycholoogje spelen

Door Ron van Gelderen

IQ-testen zijn uit, persoonlijkheidsvragen zijn in.
Kenners van psychologisch onderzoek verbazen zich over de onkunde van bedrijven: 'Er wordt veel geklooid en gebeunhaasd.'

Is de nieuwe collega een enthousiaste teamspeler of een humeurige bullebak? Een groeiende groep sollicitanten wordt langs de meetlat gelegd. Ze moeten in zogenoemde persoonlijkheidsvragenlijsten aangeven welke stellingen op hen van toepassing zijn. Zoals de bewering: 'Ik ontmoet graag andere mensen.' En: 'Ik houd van discussies over abstracte onderwerpen.' Of: 'Ik blijf rustig Zoals de bewering: 'Ik ontmoet graag andere mensen.' En: 'Ik houd van discussies over abstracte onderwerpen.' Of: 'Ik blijf rustig in chaotische situaties.'

Ruim de helft van de solliciterende managers en een onbekend aantal andere sollicitanten worden onderworpen aan psychologisch onderzoek. Steeds meer werkgevers verkiezen de persoonlijkheidsvragenlijst boven de traditionele intelligentietest. Ze zijn niet langer op zoek naar het slimste jongetje van de klas. Ze geven doorgaans de voorkeur aan de sociaal vaardigste kandidaat.

Aan de hand van de reacties van de sollicitanten ontrafelen de testpsychologen onder meer de vijf belangrijkste karaktereigenschappen die in hun vakgebied de 'Big Five' worden genoemd: Is de kandidaat extravert of introvert? Vriendelijk of vijandig? Zorgvuldig of slordig? Stabiel of labiel? Autonoom of volgzaam?

Psycholoog Wim Bloemers vindt dat bedrijven zijn doorgeslagen in hun nieuwsgierigheid naar het karakter van de sollicitant. Tot zijn verbazing geeft viervijfde van de managers in een kleine enquête de voorkeur aan een persoonlijkheidsvragenlijst boven een intelligentietest: 'Ze overschatten de waarde van de persoonlijkheidsvragen enorm', zegt Bloemers, die in november twee geactualiseerde boeken voor testkandidaten en selecteurs publiceert.

Bloemers formuleert moeiteloos de drie belangrijkste nadelen: Persoonlijkheid is moeilijk te meten, gemakkelijk te manipuleren en voorspelt slechter de succeskansen van sollicitanten dan intelligentie. Bovendien wordt de markt overspoeld door slechte tests die ook nog eens door niet-psychologen worden afgenomen. 'Er wordt veel geklooid en gebeunhaasd', vat Bloemers samen.

De persoonlijkheidsvragenlijsten passen deels in een voorbijgaande mode. Managers hebben de laatste jaren massaal ontdekt dat ze behalve een hoofd ook een hart hebben. Sociale vaardigheden (EQ) winnen van algemene intelligentie (IQ) sinds de Amerikaan Daniel Goleman het begrip 'emotionele intelligentie' introduceerde. Vragenlijsten als de populaire Myers-Briggs Type Indicator (MBTI) zijn de mooie sjaaltjes bij deze mode.

Daarnaast passen de vragenlijsten in een structurele trend, signaleert Erwin van Rooijen, manager hr-consultancy bij de SHL Group. Deze wereldmarktleider, die onder meer Philips, Shell en Unilever adviseert bij psychologisch onderzoek, ziet de vraag naar persoonlijkheidsvragenlijsten dit jaar opnieuw met 25 procent groeien. Het is volgens Van Rooijen vooral het gevolg van het veranderde loopbaanbeleid in een periode waarin slechts mondjesmaat nieuwe mensen kunnen worden aangenomen.

Bedrijven trachten te voorspellen hoe medewerkers zich in de toekomst kunnen ontwikkelen. 'Competenties, teamrollen, leiderschapsstijlen en preferente leerstijlen zijn uitgegroeid tot belangrijke thema's in het loopbaanbeleid', zegt Van Rooijen.
Oftewel: Zullen medewerkers meegroeien als het werk verandert? Welke rol spelen ze in een team? Wat is hun stijl van leidinggeven?

Persoonlijkheidsvragen komen goed van pas in deze analyse. Zorgvuldigheid en integriteit zijn voor alle functies de beste voorspellers voor een succesvolle carrière. Wie op deze punten hoog scoort, blijkt in de praktijk doorgaans een goede, gemotiveerde en betrouwbare collega. Verder ontpoppen extraverte en stabiele kandidaten zich relatief vaak tot goede leidinggevenden en is een overmaat aan vriendelijkheid een belangrijke eigenschap voor succesvolle verkopers.

Het is bepaald geen raketwetenschap. De beste persoonlijkheidsvragenlijsten scoren 2,5 keer slechter dan intelligentietests, blijkt uit wetenschappelijke studies naar de voorspellende waarde van psychologisch onderzoek. 'Niet persoonlijkheid maar intelligentie is de allerbeste voorspeller', constateert Bloemers.

Als hij moest kiezen tussen mijnheer Pietersen met een IQ van 110 en mevrouw Jansen met een IQ van 130, dan koos hij ongezien de laatste: 'Mensen met een hoog IQ kunnen informatie beter verwerken en beter omgaan met complexiteit. Ze doen het daarom zeker in zware functies vrijwel altijd beter dan collega's met een lager IQ.'

Adviseur Van Rooijen onderschrijft dat intelligentie beter dan persoonlijkheid het succes van een sollicitant voorspelt. Waarom veel managers het tegendeel denken, vindt hij lastig te zeggen: 'Managers filosoferen kennelijk liever over persoonskenmerken die deels kunnen worden bijgeschaafd dan dat ze worden geconfronteerd met een harde IQ-score die voor een belangrijk deel genetisch is bepaald.'

Niets menselijks is managers vreemd, weet Bloemers: 'Een IQ-score is hard, kil, deterministisch. Het schrikt mensen af. De uitslag van een persoonlijkheidsvragenlijst is daarentegen voor meerdere uitleg vatbaar. Daarmee kun je lekker stoeien. Aan persoonlijkheid valt ogenschijnlijk meer te sleutelen.'

Pas echt gevaarlijk wordt het volgens Bloemers als managers in eigen huis psycholoogje gaan spelen. Sollicitanten worden geconfronteerd met slechte vragenlijsten en verkeerde interpretaties. 'Levensgevaarlijk is een te groot woord, maar zonder risico's is het beslist niet. Een verkeerde test kan een sollicitant opzadelen met kenmerken die hij helemaal niet heeft. Daar kan iemand nog heel lang last van hebben', signaleert Bloemers.

'Er zit gewoon bagger tussen', erkent Van Rooijen. Zijn bureau en enkele andere bureaus werpen een dam op met het keurmerk 4TP. Sollicitanten kunnen op de website 4tp.nl achterhalen of hun testbegeleider tot de vierhonderd gecertificeerde testgebruikers behoort. Bovendien kunnen ze terecht bij een klachtencommissie indien deze begeleider naar hun gevoel over de schreef gaat.

Voor zowel Van Rooijen als Bloemers zijn de modderspatten geen reden alle persoonlijkheidsvragen naar de prullenbak te verwijzen. Van Rooijen: 'Een verstandig bedrijf kiest voor een combinatie van een goede intelligentietest, een serieuze persoonlijkheidsvragenlijst en een gestructureerd gesprek. Hoe meer beoordelingsinstrumenten, hoe hoger de voorspellende waarde.'

Bloemers kan zich vinden in dat advies: 'Een goede mix resulteert inderdaad in de beste voorspelling. Had ik slechts vijftig euro te besteden, dan deed ik alleen een IQ-test. Had ik een ruimer budget, dan deed ik daarnaast een persoonlijkheidsvragenlijst als basis voor een gestructureerd gesprek. Toch moeten werkgevers vooral goed onthouden dat een intelligentietest de allerbeste en goedkoopste voorspeller is.'

Foute test leidt tot juridisch gevecht

Cees Vonk had al een aanstellingsbrief op zak toen hij voor alle zekerheid werd onderworpen aan een psychologisch onderzoek. 'Ik werd met een heleboel andere mensen in een hok achter oude beeldschermen gezet.' Enkele dagen later volgde het harde oordeel. De testpsycholoog signaleerde 'een te groot risico' voor de functie. De beoogde baan ging alsnog naar een ander.
De afgewezen sollicitant is nog steeds boos. 'Het is ronduit kwalijk hoe ik ben behandeld', zegt Vonk, wiens naam op zijn verzoek is gefingeerd om de kansen op eventueel juridisch succes niet te schaden. 'Ik ben in feite afgewezen door een computer. Geen aanvullend gesprek, geen toelichting, geen second opinion, niets.'

Vonk heeft de testpsycholoog inmiddels met succes aangeklaagd bij het college van beroep van het Nederlands Instituut van Psychologen. De psycholoog kreeg een officiële berisping. Het is hem vooral zwaar aangerekend dat hij zonder aanvullend gesprek de computer het werk heeft laten doen. Hij wist dat de computertest volgens vakgenoten niet helemaal deugde. Het had hem te denken moeten geven dat de negatieve testuitslag sterk afweek van het positieve verloop van de voorgaande sollicitatiegesprekken, aldus het college van beroep.

'Die twee uur in dat testhok hebben m'n hele carrière overhoop gegooid', zegt Vonk, die op het ogenblik werkloos thuis zit. Hij is nog verwikkeld in een juridisch gevecht met zijn potentiële werkgever in de hoop op een schadevergoeding. Een rechter moet de komende tijd uitspraak doen. 'Ik heb me erin vastgebeten en laat niet meer los. Ik wil genoegdoening.'


to top to top to top to top

homepage T&T homepage SON-tests